Dlaczego miejsce uwolnienia mesalazyny ma znaczenie?

Mesalazyna, czyli kwas 5-aminosalicylowy (5-ASA), działa we wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego (WZJG) przede wszystkim miejscowo, bezpośrednio na zmienioną zapalnie błonę śluzową jelita. Z tego względu doustna postać leku powinna uwalniać substancję czynną w obszarze, który wymaga leczenia. Warto przy tym rozróżnić samo uwalnianie mesalazyny z postaci farmaceutycznej od jej wchłaniania do krwiobiegu – są to dwa odrębne procesy [1].

Dobór terapii zależy między innymi od aktywności choroby oraz zasięgu zmian zapalnych. Leczenie doustne nie zawsze zastępuje postacie doodbytnicze, które umożliwiają dostarczenie mesalazyny bezpośrednio do końcowych odcinków jelita grubego. W określonych sytuacjach lekarz może zdecydować również o zastosowaniu obu dróg podania jednocześnie [5].

Jak działają otoczki zależne od pH?

W preparatach zależnych od pH stosuje się otoczki zawierające polimery, które rozpuszczają się po osiągnięciu określonej wartości pH. W zależności od składu powłoki próg ten może wynosić około 6 lub 7, co pozwala na rozpoczęcie uwalniania substancji czynnej w różnych odcinkach przewodu pokarmowego. Taka otoczka ogranicza jednocześnie przedwczesne uwolnienie mesalazyny w kwaśnym środowisku żołądka [2].

Nie oznacza to jednak, że określony próg pH pozwala dokładnie wskazać miejsce, w którym lek zostanie uwolniony. Warunki panujące w świetle jelita oraz tempo przemieszczania się jego treści mogą różnić się między pacjentami. Nie należy więc zakładać, że podczas każdego zaostrzenia WZJG preparat zależny od pH nie uwolni odpowiednio substancji czynnej. Również wyniki badań laboratoryjnych dotyczących samego procesu uwalniania nie są wystarczającym dowodem skuteczności klinicznej preparatu [3].

Mesalazyna w mikrogranulkach o przedłużonym, pH-niezależnym uwalnianiu

W przypadku mesalazyny w mikrogranulkach o przedłużonym, pH-niezależnym uwalnianiu substancja czynna znajduje się w półprzepuszczalnej powłoce etylocelulozowej. Po kontakcie z płynem powłoka umożliwia jej stopniowe uwalnianie, bez konieczności osiągnięcia określonego progu pH, od którego zależy rozpuszczenie otoczki dojelitowej. Proces uwalniania może zachodzić w kolejnych odcinkach przewodu pokarmowego, od dwunastnicy aż do jelita grubego [1].

Mikrogranulki mogą być dostępne zarówno w postaci saszetki, jak i jako element sprasowanej tabletki. W tym drugim przypadku rozpad tabletki nie oznacza natychmiastowego uwolnienia całej dawki mesalazyny, ponieważ za kontrolowanie tego procesu nadal odpowiadają powłoki poszczególnych mikrogranulek [1]. Sama charakterystyka zastosowanej technologii nie przesądza jednak o większej skuteczności klinicznej w porównaniu z innymi doustnymi postaciami mesalazyny [4].

Przedłużone uwalnianie a niezależność od pH

Określenia „przedłużone uwalnianie” i „pH-niezależne” opisują dwa różne aspekty działania postaci leku. Pierwsze odnosi się do rozłożenia uwalniania substancji czynnej w czasie, natomiast drugie oznacza, że rozpoczęcie tego procesu nie wymaga rozpuszczenia powłoki po osiągnięciu określonego progu pH. Nie należy więc traktować tych określeń jako synonimów [3].

Postać leku o przedłużonym uwalnianiu może również łączyć powłokę zależną od pH z dodatkową matrycą, która spowalnia dalsze uwalnianie substancji czynnej. Przykładem takiego rozwiązania jest technologia multimacierzy. Podobnie samo określenie „kontrolowane uwalnianie” nie opisuje jeszcze konkretnego mechanizmu i wymaga sprawdzenia, jakie rozwiązanie technologiczne zastosowano w danym produkcie [3].

Czy mechanizm uwalniania decyduje o dawkowaniu?

Mechanizm uwalniania określa sposób, w jaki substancja czynna jest uwalniana z postaci farmaceutycznej, natomiast schemat dawkowania mówi o tym, jak należy rozłożyć zalecaną dawkę dobową w ciągu dnia. Dawkowanie ustala się dla konkretnego preparatu i wskazania, dlatego nie można określać go wyłącznie na podstawie informacji, że lek ma „przedłużone” lub „pH-niezależne” uwalnianie [6].

Wytyczne ECCO z 2026 r. wskazują na podobną skuteczność stosowania mesalazyny raz na dobę i w większej liczbie dawek. Nie oznacza to jednak, że pacjent może samodzielnie połączyć kilka zaleconych dawek w jedną [4]. Schemat stosowania raz na dobę może dotyczyć również wybranych preparatów zależnych od pH. Dlatego prosty podział, według którego tabletki wymagają kilku dawek, a granulaty jednej dawki dziennie, może prowadzić do błędnych wniosków [6].

Posiłek i sposób przyjmowania mesalazyny

Sposób przyjmowania mesalazyny w odniesieniu do posiłków należy zawsze sprawdzić dla konkretnego preparatu, ponieważ poszczególne postacie leku mogą mieć różne zalecenia. Sama obecność otoczki czy forma granulatu nie wystarcza, aby określić, kiedy i w jaki sposób należy przyjmować dany produkt [7].

W przypadku mesalazyny w mikrogranulkach o przedłużonym, pH-niezależnym uwalnianiu pokarm nie zmienia procesu uwalniania substancji czynnej [1]. Nie oznacza to jednak, że posiłek nie może wpływać na inne parametry farmakokinetyczne leku, takie jak jego ekspozycja ogólnoustrojowa.

Granulek nie należy żuć ani rozgryzać. Zawartość saszetki można połknąć, popijając wodą lub sokiem, albo wymieszać w całości z jogurtem i spożyć od razu. Sposobu podania opisanego dla tego preparatu nie należy jednak automatycznie stosować do innych produktów. Podobnie tabletki dojelitowej nie powinno się kruszyć, a możliwość przygotowania zawiesiny z innego rodzaju tabletki wymaga każdorazowo potwierdzenia w instrukcji dotyczącej konkretnego preparatu.

Dobór postaci mesalazyny i zmiana preparatu

Przy wyborze odpowiedniej postaci mesalazyny bierze się pod uwagę między innymi:

• zasięg WZJG,

• dotychczasową odpowiedź na leczenie,

• tolerancję preparatu,

• możliwość jego regularnego stosowania.

Granulat może być wygodniejszą formą dla osób, które mają trudności z połykaniem większych tabletek. Sama wygoda stosowania nie oznacza jednak przewagi klinicznej wynikającej z wielkości cząstek czy zastosowanej postaci leku [2].

Zmiany preparatu mesalazyny nie należy dokonywać samodzielnie, lecz wcześniej uzgodnić ją z lekarzem. Obecność tej samej substancji czynnej i taka sama liczba miligramów nie oznaczają, że można bezpośrednio przenieść dawkowanie oraz sposób przyjmowania z jednego produktu na drugi. Po zmianie preparatu warto upewnić się, jak należy stosować nowy lek i kiedy należy ocenić kontrolę objawów [6]. Jeśli leczenie nie przynosi oczekiwanej odpowiedzi, lekarz może w pierwszej kolejności sprawdzić regularność stosowania, dawkę i drogę podania, a także wziąć pod uwagę inne możliwe przyczyny utrzymywania się dolegliwości [5].

FAQ – Najczęściej zadawane pytania

1. Czym różni się uwalnianie zależne od pH od przedłużonego, pH-niezależnego?

W pierwszym przypadku otoczka rozpuszcza się po osiągnięciu określonego pH. Mesalazyna w mikrogranulkach o przedłużonym, pH-niezależnym uwalnianiu jest uwalniana stopniowo przez półprzepuszczalną powłokę, bez wymogu osiągnięcia takiego progu. Różnica technologiczna nie przesądza o przewadze klinicznej [2,4].

2. Czy każdy granulat mesalazyny jest pH-niezależny?

Sama nazwa „granulat” nie pozwala tego ustalić. Należy zweryfikować postać i mechanizm uwalniania konkretnego produktu, zamiast przypisywać wszystkim granulatom właściwości jednej formulacji [2].

3. Czy przedłużone uwalnianie oznacza możliwość dawkowania raz na dobę?

Nie automatycznie. Podanie całej dawki dobowej jednorazowo wymaga potwierdzenia dla danego produktu i wskazania. Pacjent nie powinien samodzielnie zmieniać schematu zaleconego przez lekarza [6].

4. Czy wyniki badań jednej formulacji można przenosić na inne preparaty?

Nie automatycznie. Należy uwzględnić badaną postać, dawkę, schemat, populację i oceniany wynik. Różnice technologiczne nie zastępują danych porównujących efekty leczenia [3,4].

5. Czy jednakowa dawka dobowa oznacza równoważność preparatów?

Sama dawka nie dowodzi równoważności. Trzeba porównać postać, profil uwalniania, wskazanie i sposób stosowania. Różnice w konstrukcji również nie dowodzą większej skuteczności u każdego pacjenta [4,6].

6. Jakie informacje o postaci i mechanizmie uwalniania należy uwzględnić przy wyborze leczenia?

Miejsce i przebieg uwalniania, dopuszczone dawkowanie, związek z posiłkami i instrukcję podawania. Trzeba je zestawić z zasięgiem i aktywnością WZJG, odpowiedzią na leczenie oraz możliwością regularnego stosowania danej postaci [5–7].

Źródła

1. Okopień B, Bołdys A, Bułdak Ł. Zależność skuteczności leków stosowanych w gastroenterologii od procesów farmakokinetycznych. Gastroenterologia Praktyczna. 2023;(2):41–46. https://gastroenterologia-praktyczna.pl/files/5434.pdf
2. Ye B, van Langenberg DR. Mesalazine preparations for the treatment of ulcerative colitis: Are all created equal? World J Gastrointest Pharmacol Ther. 2015;6(4):137–144. doi:10.4292/wjgpt.v6.i4.137.
3. Deissler H, Krammer H, Gillessen A. pH-dependent vs. constant release of mesalazine in the treatment of ulcerative colitis: Do drug delivery concepts determine therapeutic efficacy? (Review). Biomed Rep. 2021;15(5):96. doi:10.3892/br.2021.1472.
4. Gisbert JP i wsp. ECCO Guidelines on Therapeutics in Ulcerative Colitis: Medical Treatment. J Crohns Colitis. 2026;20(7):jjag066. doi:10.1093/ecco-jcc/jjag066.
5. Eder P i wsp. Guidelines for the management of ulcerative colitis. Recommendations of the Polish Society of Gastroenterology and the Polish National Consultant in Gastroenterology. Przegląd Gastroenterologiczny. 2023;18(1):1–42. doi:10.5114/pg.2023.125882.
6. NHS Specialist Pharmacy Service. Using mesalazine tablets appropriately. Aktualizacja: 19 grudnia 2025. https://sps.nhs.uk/articles/using-mesalazine-tablets-appropriately/
7. NHS. How and when to take mesalazine. Aktualizacja: 6 marca 2025. https://www.nhs.uk/medicines/mesalazine/how-and-when-to-take-mesalazine/