„Tylko spróbuj”, „przecież od jednego nic ci nie będzie”, „wszyscy piją”, „nie bądź dzieckiem” – presja rówieśnicza rzadko wygląda jak otwarty przymus. Częściej przybiera formę żartu, zachęty albo próby przekonania, że sięgnięcie po substancje jest czymś normalnym i potrzebnym, żeby być częścią grupy.

Dla młodego człowieka taka sytuacja może być szczególnie trudna. Okres dorastania to czas, w którym rośnie znaczenie relacji z rówieśnikami i potrzeba przynależności. Młody człowiek chce być akceptowany, nie chce odstawać od grupy i obawia się odrzucenia. W takiej sytuacji może powiedzieć „tak” nie dlatego, że rzeczywiście chce spróbować, ale dlatego, że chce pozostać częścią grupy.

Alkohol pozostaje najczęściej używaną substancją psychoaktywną wśród młodzieży

Skala picia alkoholu wśród młodzieży zmniejsza się, co jest pozytywnym trendem. Nie oznacza to jednak, że problem zniknął. Najnowsze badanie „Młodzież 2025”, zrealizowane przez Fundację Centrum Badania Opinii Społecznej na zlecenie Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom wśród 18 i 19 latków, pokazuje, że alkohol pozostaje najbardziej rozpowszechnioną substancją psychoaktywną wśród badanych uczniów.

W ciągu miesiąca poprzedzającego badanie 49% uczniów przynajmniej raz piło piwo, 53% – wódkę lub inne mocne alkohole, a 25% – wino. Wszystkie te wskaźniki są niższe niż w 2021 roku, kiedy wynosiły odpowiednio 66%, 62% i 37%.

Jednocześnie 40% badanych przyznało, że w ciągu ostatnich 30 dni przynajmniej raz się upiło, a 7% deklarowało, że taka sytuacja zdarzyła się co najmniej trzy razy.

Dane dotyczące alkoholu pokazują skalę zjawiska, ale mechanizm presji rówieśniczej nie ogranicza się do jednej substancji. Badania naukowe wskazują, że zachowania i normy grupy rówieśniczej mogą wpływać na używanie alkoholu, tytoniu i narkotyków przez młodzież.

Presja grupy nie zawsze wygląda jak przymus

Rówieśnicy mogą wpływać na zachowanie młodego człowieka nie tylko poprzez bezpośrednie namawianie. Czasem wystarczy przekonanie, że „wszyscy tak robią”. Nastolatkowie mogą również przeceniać skalę używania substancji przez swoich rówieśników, a tym samym uznawać określone zachowanie za bardziej powszechne i akceptowane, niż jest ono w rzeczywistości. Badania pokazują, że właśnie tak postrzegane normy grupowe mogą być jednym z mechanizmów wpływu rówieśników.

Rozmowa z dziećmi i nastolatkami o używaniu substancji powinna obejmować nie tylko jego działanie i konsekwencje zdrowotne. Powinna również dotyczyć tego, co zrobić, kiedy ktoś namawia do picia.

– „Tylko spróbuj” brzmi niewinnie, ale za takim komunikatem może kryć się coś więcej niż zwykła propozycja. Nastolatek może odebrać go jako sygnał, że aby być częścią grupy, powinien zrobić to samo, co inni. W okresie dorastania potrzeba akceptacji i przynależności jest szczególnie ważna. Dlatego młody człowiek może zgodzić się na coś, czego sam wcześniej nie planował i czego tak naprawdę nie chce. Rozmowa o substancjach psychoaktywnych powinna więc dotyczyć nie tylko ich działania i konsekwencji, ale również sytuacji, w których pojawia się presja. Młodzi ludzie powinni wiedzieć, że mają prawo odmówić i że odmowa nie wymaga usprawiedliwiania się – mówi dr n. med. Bogusława Bukowska, Dyrektor Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom.

Umiejętność odmowy można ćwiczyć. Warto z młodym człowiekiem rozmawiać o konkretnych sytuacjach: co zrobić, kiedy ktoś podaje mu alkohol, papierosa czy inną substancję? Jak odpowiedzieć na „Tylko spróbuj”? Co zrobić, kiedy grupa zaczyna się śmiać albo przekonywać, że odmowa jest oznaką strachu?

Nie zawsze potrzebna jest argumentacja. Czasem wystarczy krótkie „nie, dzięki”, zmiana tematu, odejście z miejsca, w którym pojawia się presja, albo kontakt z osobą, której młody człowiek ufa. Ważne jest także, aby nastolatek wiedział, że może poprosić dorosłego o pomoc, jeśli znajdzie się w sytuacji, z której trudno mu samodzielnie wyjść.

Dziecko nie musi udowadniać, że jest dorosłe

W okresie dorastania młodzi ludzie coraz mocniej potrzebują niezależności i akceptacji rówieśników. Używki mogą być przedstawiane jako jeden z symboli dorosłości – coś, co „robią starsi”, co pozwala się bawić, być bardziej odważnym czy łatwiej nawiązywać kontakty.

Tymczasem odmowa nie jest oznaką niedojrzałości. Przeciwnie – wymaga często samodzielnej decyzji i odporności na nacisk grupy. Dlatego warto wzmacniać u dzieci i nastolatków przekonanie, że nie muszą pić tylko dlatego, że ktoś im to proponuje. Nie trzeba się tłumaczyć. Nie trzeba udowadniać, że ma się „dobry powód”.

Rozmowa zanim pojawi się problem

Rozmowa o substancjach psychoaktywnych nie powinna zaczynać się dopiero wtedy, gdy rodzic znajdzie pustą butelkę, papierosy czy dowie się o używaniu narkotyków. Lepiej rozpocząć ją wcześniej – spokojnie, bez straszenia i bez moralizowania.

Co zrobisz, jeśli ktoś na imprezie poda ci alkohol?

Co odpowiesz, jeśli kolega albo koleżanka powie: „Tylko spróbuj”?

Co zrobisz, jeśli grupa zacznie się z ciebie śmiać, bo odmówisz?

Do kogo możesz zadzwonić, jeśli znajdziesz się w sytuacji, z której nie wiesz, jak wyjść?

Takie pytania pozwalają przećwiczyć reakcję zanim dziecko znajdzie się pod presją grupy.

– Nawet gdy coś nas w zachowaniu nastolatka niepokoi, ważne żeby próba przekazania tego nie stała się wykładem, pouczaniem. Młodzi bardzo potrzebują rozmowy bez oceniania, bo wtedy czują się bezpieczni i naprawdę chcą się otworzyć. Zamiast moralizować, starajmy się więc przede wszystkim najpierw słuchać, zrozumieć ich punkt widzenia, nie narzucając gotowych odpowiedzi. Nawet jeżeli nie dojdziemy w trakcie pierwszej rozmowy do jakichś deklaracji zmiany, budujemy zaufanie i dajemy jasno do zrozumienia, że młody człowiek może liczyć na nasze wsparcie – podkreśla Robert Frączek, Główny Specjalista ds. profilaktyki i edukacji publicznej Krajowego Centrum.

Warto także jasno powiedzieć, że może zwrócić się do rodzica lub innego zaufanego dorosłego, jeśli coś pójdzie nie tak. Nawet jeśli złamało wcześniej ustaloną zasadę. Bezpieczeństwo powinno być ważniejsze niż strach przed karą.

Dziecko i nastolatek potrzebują jasnego komunikatu: mogą odmówić, ale mogą też popełnić błąd i nadal liczyć na pomoc dorosłego.

– Presja rówieśnicza nie zawsze jest widoczna z zewnątrz. Dziecko może nie powiedzieć: „Ktoś mnie namawiał”. Może powiedzieć: „Wszyscy pili, więc też spróbowałem”. Dlatego rodzice i nauczyciele powinni rozmawiać z młodymi ludźmi nie tylko o zagrożeniach związanych z używaniem substancji, ale również o relacjach, potrzebie akceptacji i sposobach reagowania na nacisk grupy. Równie ważne jest stworzenie takiej relacji, w której młody człowiek wie, że w trudnej sytuacji może zwrócić się do dorosłego po pomoc, zamiast ukrywać problem z obawy przed karą – podkreśla dr n. med. Bogusława Bukowska.

Początek roku szkolnego to dobry moment, by przypomnieć młodym ludziom, że presja rówieśnicza nie jest nieunikniona. Można się jej przeciwstawić, można poprosić o pomoc i można powiedzieć „nie” – także wtedy, gdy namawia nas ktoś, na kim nam zależy.